Blauwe Kamer 2, 2009

SHARE:Share on FacebookTweet about this on TwitterShare on LinkedInGoogle+Pin on Pinterest

April 2009, the Netherlands

Interview with Beatriz Ramo
The Re-Creation of the European City  
Rotterdam Zuid  
This is Spijkenisse  

– – – – –

Dorine van Hoogstraten interviewed Beatriz Ramo about her study titled The Re-Creation of the European City. The interview took place at STAR office in Rotterdam on March 3, 2009
Picture: Christiaan Krouwels

From Dorine van Hoogstraten website:

Architect-stedenbouwkundige Beatriz Ramo:

‘Ikea en Ryan Air maken de stad aantrekkelijk voor toeristen en bedrijven’

 

Om te kunnen overleven in de internationale concurrentie tussen steden, zijn allerlei strategieën te bedenken – van het aantrekken van een Ikea tot het campagnevoeren voor de kandidatuur voor de Olympische Spelen of een Expo. Stedenbouwkundigen kunnen een belangrijke rol spelen bij het bepalen en begeleiden van zo’n strategie.

Dorine van Hoogstraten

 

‘In ons bureau hebben we onderzoek gedaan naar middelgrote Europese steden van rond de 600.000 inwoners. We ontdekten door welke elementen deze steden gevormd worden. We zijn begonnen met een studie naar Zaragoza. Dat was eind vorig eeuw een doorsnee provinciestad. Zaragoza had genoeg massa om wat te worden – het is de vijfde stad van Spanje – maar er gebeurde lange tijd niets, en men vond het wel best zo. Dat veranderde toen de gemeente in 2000 de Expo 2008 binnensleepte. De Iraakse architect Zaha Hadid ontwierp de brug die het tentoonstellingsterrein met de stad verbond. Er kwam een halte van de hogesnelheidstrein. Internationale winkelketens als H&M openden filialen in de stad. De prijsvechter Ryan Air wilde een basis in Zaragoza, waarvoor het vliegveld werd aangepast. Het Zwitserse architectenbureau Herzog en De Meuron werkt er aan een museum, Ikea opende er twee jaar geleden zijn deuren. In nog geen tien jaar is alles veranderd. En Zaragoza heeft nog meer aspiraties. De stad is kandidaat om in 2016 Culturele Hoofdstad van Europa te worden. Ze hebben net de Floral Expo van 2014 binnengesleept.’

 

Waardoor veranderde de stad in 2000 van koers?

‘Ik denk dat Zaragoza heel zeker wilde weten dat het de juiste stappen nam op het juiste moment en in de juiste richting. De gemeente heeft er bijvoorbeeld erg hard aan gewerkt om een sterke kandidatuur voor de Expo 2008 te stellen en zette veel druk op de besluitvorming rond de toewijzing. Meer algemeen denk ik dat de ambities van enkele politici doorslaggevend zijn geweest in de afgelopen tien jaar.

‘Zaragoza had een mooie basiliek en de schilder Goya is er geboren – de stad leefde op dat soort historische wapenfeiten. Dat is deel van wat ik de “hardware” noem. Maar een stad is als een computer, je moet de software steeds moderniseren anders ben je niet competitief meer. Een bedrijf komt niet naar een stad omdat Goya er is geboren. Maar een stad waar Ryan Air op vliegt en waar de hogesnelheidstrein stopt wordt aantrekkelijk voor zowel toeristen als voor bedrijven. Een stad als Zaragoza is tweeduizend jaar oud, maar door een Expo 2008 of door een gebouw van een bekende architect, herontdekt de rest van Europa de stad als iets nieuws. Ryan Air maakt de stad niet mooier maar zorgt er wel voor dat meer mensen de schoonheid van de stad kunnen beleven.

‘Als we over de hedendaagse Europese stad praten, moeten we het over de “software” hebben, want daarin worden verschillen en overeenkomsten tussen steden zichtbaar. De Bulgaarse hoofdstad Sofia voelt heel Europees vanwege de morfologie. Oppervlakkig gezien lijkt de stad op Barcelona of Wenen. Maar de “hardware”, het stedelijk weefsel, mag dan overeenkomsten vertonen, de “software” maakt een groot verschil.

‘Op basis van ons onderzoek hebben we een “stedenbouwkundige boodschappenlijst voor secundaire steden” samengesteld. Die boodschappenlijst bevat de elementen die de stad vandaag de dag vormen. Kleinere steden moeten hevig concurreren voor hun positie binnen Europa. De elementen die we op het lijstje hebben gezet, beïnvloeden hun karakter. Denk aan een iconisch gebouw van een sterarchitect, een Ikea, prijsvechters in het luchtvervoer, hogesnelheidstreinen, grote evenementen, een nieuw voetbalstadion, filialen van mondiale winkelketens. Maar het kan ook goed werken om een heel specifiek stempel, een city brand, te ontwikkelen, zoals Hannover dat zich “City of trade fairs and conventions” noemt, of Bilbao “City of Ideas” en om een bedrijf of instituut te hebben dat kennis ontwikkelt, zoals het MIT Logistiek Centrum van Zaragoza. Het is voor een stad ook belangrijk om aan een zelfstandige economie te bouwen die de toekomstige ontwikkeling veilig stelt. Banken, entertainment en technologie zijn de groeiende bedrijfstakken van vandaag.

‘De elementen op de boodschappenlijst hebben verschillende patronen en snelheden. Een filiaal van H&M opent altijd eerst in de hoofdstad een vestiging en verspreidt zich daarna over andere steden. Maar een iconisch gebouw kan plotseling opduiken in een kleinere stad als Bilbao. Stedenbouwkundigen zouden dit soort patronen moeten doorgronden.

‘Ik zie onze “boodschappenlijst” als een strategie. Die strategie kun je toepassen op elke stad, hij geeft een goede eerste indruk. Hij is heel algemeen, maar hij is nuttig om te begrijpen welke kant een stad opgaat. We hebben hem toegepast op veel steden, waaronder Rotterdam, Lille, Sofia en Hannover. Wij merkten bijvoorbeeld dat een stad doorgaans van de tien elementen die op de lijst staan, als eerste een Ikea en een budgetvliegmaatschappij krijgt. Met dat soort kennis kun je veel doen.

‘Door de snelheid van de media wordt alles in hoog tempo geconsumeerd, en de elementen die op onze boodschappenlijst staan zullen snel veranderen. Keulen heeft heel lang kunnen teren op de roem van zijn Dom, maar we moeten nog maar zien hoe lang Bilbao kan leven van het Guggenheim Museum dat Frank Gehry ontwierp. Geen 500 jaar, denk ik.’

 

 

Het is één ding om die feiten te verzamelen en te analyseren, maar zie je ook een actieve rol weggelegd voor de stedenbouwkundige om ontwikkelingen te sturen, om te regisseren wat er gebeurt?

‘We hebben het boodschappenlijstje ontwikkeld als instrument voor stedenbouwkundigen om een stad te onderzoeken. Voor een stad kan het een manier zijn om de stedelijke conditie te verbeteren.’

 

Is dat een taak voor de stedenbouwkundige?

‘Vroeger was de rol van de stedenbouwkundige relatief overzichtelijk. Steden groeiden, er was vraag naar woningbouw, mensen als Berlage en Van Eesteren maakten heldere plannen voor stadsuitbreidingen. De eisen waren duidelijk: de architect-stedenbouwkundige moest specifieke vragen beantwoorden.

‘Maar steden groeien niet meer zo hard, vele krimpen zelfs. Er is niet langer sprake van een duidelijke vraag of een eenduidig antwoord. Je kunt het architectenleerboek van Neufert niet blind toepassen om de problemen van de hedendaagse stad op te lossen. Steden zijn zoekende en er zijn verschillende manieren om de identiteit van een stad te verstevigen. Sommige steden kiezen voor een ontwerp van een beroemde architect. Veel steden doen aan city branding. Andere proberen de Olympische Spelen binnen te halen, of de wereldtentoonstelling. Allemaal manieren om de positie binnen Europa te versterken.

‘Stedenbouwkundigen zouden meer opgeleid moeten worden in strategisch denken. Dan kunnen ze steden beter adviseren welke kant ze op moeten, ook steden die maar een bescheiden promotiebudget hebben. Daarvoor moet je bijvoorbeeld weten welke strategieën multinationals volgen en hoe je die bedrijven naar een stad kunt krijgen. Dat beïnvloedt de stedenbouwkundige structuur. Als we genoeg kennis hebben, kunnen we vroeg in het besluitvormingsproces betrokken worden. In de huidige situatie bouwen we aan het eind van het proces wat anderen voor ons bedacht hebben. We missen de helft van de film, we zien alleen maar het einde.’

 

 

Maar er zijn ook stukken stad die geherstructureerd moeten worden, en er worden nog steeds woonwijken gebouwd. Is dat ook nog werk voor architecten en stedenbouwkundigen in jouw visie?

‘Ja natuurlijk. Dat soort werk zal er altijd zijn. Mijn opleiding ging grotendeels over stedenbouwkundig ontwerp. Hoe breed de weg moet zijn, hoe hoog de gebouwen dan kunnen worden, en over wetten en regels. Dat ontwerp kunnen alleen stedenbouwkundigen doen, niemand anders kan dat. De socioloog niet en het grote bedrijf ook niet. Maar ik vind dat we ook een rol in het strategische besluitvormingsproces moeten claimen.

‘Een voorbeeld. Zaragoza had strikte regels tegen het ontwikkelen van grote “dozen” om te voorkomen dat er nog meer winkelcentra rond de stad gebouwd zouden worden. Maar toen Ikea interesse toonde voor vestiging in Zaragoza kwam er een ontheffing van die wet en mocht Ikea zelf zijn vestigingslocatie uitkiezen. Dat besluit heeft de structuur van de stad verregaand beïnvloed. Wegen werden aangelegd en er kwam een buslijn naar Ikea – terwijl zelfs het vliegveld geen busdienst heeft. Vervolgens wilden andere bedrijven verhuizen naar de buurt van Ikea – daar was het lekker druk. De grondprijs steeg daar en daalde elders. Het was dus interessant geweest om als stedenbouwkundige betrokken te zijn bij dat besluitvormingsproces. We hebben genoeg kennis om mee te denken over de vraag of Ikea eigenlijk wel op die locatie had moeten bouwen. En als we die kennis niet hebben, moeten we zorgen dat we die krijgen. Want steden groeien nog maar mondjesmaat en positioneren zich des te meer.’

 

 

Zie jij als buitenlander typisch Nederlandse kenmerken in de stedenbouwkundige praktijk?

‘In Nederland is het heel gebruikelijk om iedereen bij de besluitvorming te betrekken. Heel democratisch, eigenlijk te democratisch. Als je mensen gaat vragen wat ze willen, zullen ze gauw roepen dat ze meer groen willen en veel openbare ruimte. Terwijl dat niet overal wenselijk is. Het kan lijken of inspraak altijd goed is, maar in het compromis gaat vaak veel potentiële kwaliteit verloren.

‘Ik was bijvoorbeeld een paar weken geleden in Café De Unie waar Floris Alkemade van OMA zijn fantastische plannen voor de Coolsingel presenteerde. Uit het publiek kwam direct de vraag waarom er geen openbare ruimte kwam in plaats van De Kubus. Maar er is al veel te veel ongebruikte openbare ruimte in Rotterdam. Nog een open plek toevoegen is volgens mij niet de beste optie.

‘Ik vergelijk een stedenbouwkundige met een huisarts. Als je ziek bent, ga je naar de dokter. Hij vraagt je niet of je liever griep hebt of een gebroken been. Nee. Hij vertelt wat je hebt en wat je moet doen om beter te worden. En dan roep je niet “oh maar ik wil geen griep”, dat accepteer je gewoon. Architecten en stedenbouwkundigen zouden zich meer als een huisarts op moeten stellen. We studeren er jarenlang voor, we weten dingen die anderen niet weten. Als stedenbouwkundige kan je naar mensen luisteren, maar je moet uiteindelijk zelf de beslissingen nemen. Je kan toch niet iedereen blij maken.’

 

*******

De Spaanse architect Beatriz Ramo (1979) kwam zes jaar geleden als student voor een uitwisseling naar Nederland en is gebleven. Ramo is zowel architect als stedenbouwkundige, in Spanje worden de vakgebieden niet strikt gescheiden. Ze werkte voor Bosch Architects en voor OMA en begon in 2006 haar eigen bureau in Rotterdam: STAR strategies + architecture. Ook schrijft ze en geeft ze les. ‘Ik weiger te specialiseren. Ik wil niet dat mijn bureau in een hokje wordt geduwd. Als mensen eenmaal denken dat je heel goed pleinen ontwerpt, krijg je al snel alleen nog opdrachten voor pleinen. Wij doen alles, we werken op elke schaal. We doen prijsvragen, we initiëren onderzoek en proberen andere partijen daarvoor te interesseren. Wat al ons werk bindt, is dat er altijd een duidelijke strategie achter zit. We focussen op duurzaamheid. Daarmee bedoel ik niet dat er een boom of windmolen bovenop een gebouw moet staan, dat is een sleets beeld van duurzaamheid. Duurzaamheid gaat over hoe een gebouw in de toekomst gebruikt kan worden, hoe het zich kan aanpassen aan onverwachte scenario’s. Dat aspect komt terug in al onze projecten.’

Ramo kreeg stipendia van het Fonds BKVB voor haar werk en sinds 2007 leidt ze een onderzoek- en ontwerpvak aan de Tilburgse Academie voor Architectuur en Stedenbouw. The Re-Creation of the European City – Urban Shopping List for Secondary Cities is een doorlopend onderzoeksproject van Beatriz Ramo/STAR.

 

*******

Zie: http://www.st-ar.nl/ 

 

Interview with Beatriz Ramo
The Re-Creation of the European City  
Rotterdam Zuid  
This is Spijkenisse  

-April, 2009
-Publisher: Stichting Linjn in Landschap
-Wageningen, the Netherlands
-ISSN 1389-742x
-Pages: 138 – 143